Phó tế Kyle Washut, viện trưởng Wyoming Catholic College, trong bản tin ngày 1 tháng 10 năm 2026 của the Pillar, viết: Trong tác phẩm The Magician’s Nephew (tạm dịch: Cháu trai của Pháp sư), C. S. Lewis kể câu chuyện về Bác Andrew – một pháp sư tự phụ và hợm hĩnh. Ông tình cờ chứng kiến khoảnh khắc Narnia được tạo dựng thông qua bài ca của Aslan, vị sư tử vĩ đại.

Ban đầu cảm thấy ghê sợ, nhưng quan điểm của Bác Andrew đã thay đổi khi một mảnh sắt mang từ London đến rơi xuống đất và tức thì mọc lên thành một cột đèn lớn giữa thế giới màu nhiệm và trù phú này:

Tiềm năng thương mại của vùng đất này thật vô hạn. Chỉ cần mang vài mảnh sắt vụn đến đây, chôn xuống đất, là chúng sẽ mọc lên thành những đầu máy xe lửa hay tàu chiến mới toanh... Chẳng tốn kém gì cả, mà tôi có thể bán chúng với giá cao tại Anh. Tôi sẽ trở thành triệu phú... Việc đầu tiên cần làm là phải bắn hạ con quái thú [Aslan] kia.

Bác Andrew là hiện thân của mô hình tư duy kỹ trị (technocratic paradigm) – điều mà Đức Giáo Hoàng Leo XIV nhận định là mối đe dọa trọng yếu đối với thời đại chúng ta. Mô hình này định hình mối quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên và với đồng loại chỉ dựa trên các tiêu chuẩn hiệu năng, lợi nhuận và quyền lực; nó nuôi dưỡng một "văn hóa vứt bỏ", thúc đẩy chủ nghĩa tiêu dùng tràn lan và sự coi thường sâu xa đối với giá trị con người. Cũng như Bác Andrew, tư duy kỹ trị nhìn vào những kỳ quan của tạo hóa mà chỉ thấy công cụ để kiếm lời.

Theo lập luận của Đức Giáo Hoàng Leo trong thông điệp đầu tiên của ngài mang tên Magnifica humanitas, thách thức của trí tuệ nhân tạo không nằm ở bản thân kỹ thuật, mà ở việc nó bị trói buộc vào mô hình tư duy kỹ trị. Để đối diện với những thách thức của cuộc cách mạng kỹ thuật số, chúng ta cần tách biệt kỹ thuật khỏi mô hình tư duy đó. Và thông điệp xuyên suốt của Đức Giáo Hoàng Leo trong năm qua là: giáo dục Công Giáo đóng vai trò thiết yếu trong nỗ lực này.

Vào tháng Giêng, Đức Giáo Hoàng Leo đã khẳng định rằng, cũng như Giáo hội từng dựa vào giáo dục để ứng phó với cuộc cách mạng kỹ nghệ, nay Giáo hội lại hướng về giáo dục để đối phó với cuộc cách mạng kỹ thuật số; ngài kêu gọi các cơ sở giáo dục chú trọng bồi dưỡng nhân bản và văn hóa cho sinh viên. Những nguyên tắc định hình sự ưu tú của con người và dẫn đến sự thăng hoa của nhân vị sẽ trang bị cho giới trẻ nền tảng cần thiết để chống lại mô hình đang tìm cách kiểm soát và biến họ thành hàng hóa.

Đức Leo lưu ý rằng: “Lòng trung thành với sự thật đòi hỏi phải kết hợp những khả năng mà kỹ thuật mang lại vào một khuôn khổ được soi sáng bởi sự khôn ngoan—thứ có khả năng bảo vệ cả phẩm giá của mỗi cá nhân lẫn tương lai của ngôi nhà chung.” Trong các bài giảng, các nghi thức phong thánh đầu tiên và các tuyên bố của mình, Đức Leo đề xuất một phương pháp giáo dục gồm bốn phần nhằm đề cao phẩm giá con người và giải phóng kỹ thuật khỏi sự thống trị của kỹ trị: ăn chay cùng Thánh Carlo Acutis, đắm mình cùng Thánh Pier Giorgio Frassati, hòa quyện cùng Thánh John Henry Newman, và nhập thể trong cộng đồng.

Ăn chay cùng Acutis

Hơn một phần tư dân số thế giới đang vật lộn với một dạng nghiện kỹ thuật số nào đó; chúng ta đang đắm chìm trong “văn hóa dopamine,” ngập ngụa trong những luồng kích thích ngắn ngủi chỉ kéo dài 30 giây từ các hoạt động lặp đi lặp lại, mang tính cưỡng chế và được thiết kế như trò chơi.

Đức Leo cảnh báo rằng nền văn hóa như vậy sẽ biến con người thành “những người tiêu thụ thụ động các tư tưởng vay mượn và các sản phẩm vô danh, thiếu vắng cả sự làm chủ lẫn tình yêu thương.” Khi đánh mất nền văn hóa đích thực, chúng ta cũng đánh mất chứng tá mang tính ngôn sứ—thứ mang lại cái nhìn sâu sắc về trải nghiệm làm người. Giáo dục phải bắt đầu bằng việc tạo ra những không gian tách biệt khỏi những tác động gây mất phương hướng của chứng nghiện kỹ thuật số.

Đức Leo nhận định rằng Thánh Carlo Acutis—vị thánh mới được phong hiển thánh—đã mang đến cho thế giới một tấm gương về cách sử dụng kỹ thuật đầy kỷ luật như thế; ngài nhắc nhở chúng ta rằng chỉ khi rèn luyện sự tiết độ trong thế giới kỹ thuật số, ta mới có thể sử dụng kỹ thuật một cách đúng đắn. Trước khi có thể sử dụng các kỹ thuật đang hiện diện khắp nơi này một cách thích hợp, chúng ta cần học cách nhận biết khi nào không nên sử dụng chúng.

Đắm mình cùng Frassati

“Đừng mãi dán mắt vào điện thoại thông minh và những hình ảnh thoáng qua trên đó,” Đức Leo nói. “Thay vào đó, hãy hướng mắt lên bầu trời, hướng về những tầm cao”—một sự gợi nhắc rõ ràng đến khẩu hiệu “Verso L’Alto” (Hướng lên cao) của Thánh Pier Giorgio Frassati, vị thánh được Đức Giáo Hoàng Leo phong hiển thánh ngay từ những ngày đầu triều đại của ngài. Chỉ quay lưng lại với chiếc điện thoại thôi là chưa đủ; chúng ta cần hướng về thực tại và đắm mình vào vẻ đẹp của thiên nhiên cũng như sức mạnh của thi ca và âm nhạc. Như Đức Leo đã đề cập trong tông huấn "Vạch ra những bản đồ hy vọng mới", việc chiêm ngưỡng Thiên Chúa qua công trình sáng tạo và nghệ thuật giúp nuôi dưỡng nơi người trẻ tâm thế đón nhận linh hứng thiêng liêng, đồng thời nhắc nhở họ về ơn gọi làm người của mình. Đức Leo viết: "Không một thuật toán nào có thể thay thế những yếu tố làm nên bản chất nhân bản đích thực của giáo dục: đó là thi ca, nghệ thuật, trí tưởng tượng và niềm vui khám phá", bởi lẽ "mỗi người chúng ta đều mang một ơn gọi độc nhất vô nhị, không thể thay thế và bắt chước, bắt nguồn từ chính những trải nghiệm sống của bản thân".

Những thông tin sai lệch và ảo tưởng do AI tạo ra khiến ta khó lòng phân biệt được đâu là điều chân thực, đâu là sự giả tạo; chúng cám dỗ ta ưu tiên những thứ hào nhoáng, dễ dãi thay vì coi trọng thực tại vốn vô cùng thiết yếu cho sự phát triển trọn vẹn của con người. Điều cốt yếu là nền giáo dục cần dành thời gian để học sinh "tiếp xúc với thực tại vượt lên trên những vẻ bề ngoài". Sự tiếp xúc này sẽ khơi dậy trong họ niềm khao khát mãnh liệt đối với những giá trị đích thực, nhắc nhở họ rằng: "Chúng ta là hiện thân của những khát vọng, chứ không phải là một thuật toán!" Chỉ khi nhận thức được những thực tại nhân bản phong phú thông qua việc dấn thân sâu sắc vào chân lý của chúng, chúng ta mới có thể đánh giá đúng đắn các thuật toán.

Kết nối với Newman

Trí tuệ nhân tạo coi tri thức con người như những điểm dữ liệu rời rạc và không có khả năng đánh giá ý nghĩa đích thực của chúng. Nếu AI trở thành nguồn gốc và thước đo cho sự hiểu biết của chúng ta, ta sẽ thiếu đi sự khôn ngoan cần thiết để định hướng bản thân một cách đúng đắn trước thực tại. Trong thông điệp Magnifica humanitas, Đức Leo nhận định rằng: "khi tri thức ngày càng trở nên manh mún, ta khó có thể nắm bắt thực tại một cách toàn diện, đặt ra những câu hỏi sâu sắc về ý nghĩa, hay phát triển tư duy đích thực, mang tính phản biện và sáng tạo."

Trong thế giới đầy rẫy sự chia cắt này, một nền "giáo dục toàn diện" – như mô hình mà Thánh John Henry Newman từng đề xướng – mang ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nền giáo dục ấy mang lại cái nhìn thống nhất về toàn bộ sự hiện hữu—bao gồm cả những điều được biết qua đức tin lẫn những điều được nhận thức bằng lý trí—và khước từ khuynh hướng duy thương (mercantilist) coi trọng giá trị dựa trên tính chức năng hay lợi ích thực tiễn. Nó đòi hỏi sự tĩnh lặng và đối thoại, cũng như sự suy tư cẩn thận về những trải nghiệm và nỗi đau của chính mình cũng như của người khác. Đồng thời, nó đòi hỏi nỗ lực to lớn, đặt nó vào thế đối lập trực tiếp với phương thức hiện đại—nơi mà, như Đức Leo đã chỉ ra, "sự thích nghi thụ động với các mô hình thống trị lại bị nhầm tưởng là năng lực thực sự."

Một nền giáo dục toàn diện như vậy hoàn toàn trái ngược với mô hình kỹ trị. Nếu thiếu nó, chúng ta có nguy cơ nhầm lẫn nhịp điệu và giá trị của sự hiểu biết nơi con người với những hoạt động rỗng tuếch của trí tuệ nhân tạo. Nếu việc học tập có sự hỗ trợ của AI trở thành chuẩn mực giáo dục, chúng ta sẽ đánh mất khả năng đánh giá đúng đắn vai trò của nó trong tổng thể đời sống con người; bởi lẽ, dù AI có thể mô phỏng (và thậm chí vượt xa) khả năng xử lý dữ liệu của chúng ta, nó lại thiếu đi "góc nhìn về cảm xúc, các mối quan hệ và đời sống tâm linh—những yếu tố giúp con người tăng trưởng trong sự khôn ngoan."

Nhập thể trong cộng đồng

AI thuộc mô hình kỹ trị khiến chúng ta trở nên cô độc. Nó duy trì "lời dối trá lan tràn của một hệ thống bị bóp méo: hệ thống biến con người thành những con số, khoét sâu sự cạnh tranh và đẩy chúng ta vào vòng xoáy của nỗi lo âu." Để giải phóng bản thân khỏi những sự sai lệch và dối trá này, chúng ta cần một nền giáo dục gắn liền với đời sống cộng đồng phong phú và đích thực; bởi lẽ, như Đức Leo đã viết: "Chân lý được tìm thấy trong cộng đồng." Trong Magnifica humanitas, Đức Leo nhắc nhở chúng ta rằng: “Trong một kỷ nguyên đề cao tốc độ và sự manh mún, con người vẫn khao khát được quan tâm và công nhận bởi những tâm trí biết chú tâm, những lời nói tử tế và những bàn tay biết ân cần. Văn hóa kỹ thuật số nhân rộng các kết nối và mang lại những cơ hội tương tác mới; tuy nhiên, trái tim con người vẫn luôn giữ một nhu cầu không thể thay thế về sự gần gũi chân thực.” Con người khao khát một cộng đồng hiệp nhất nhờ cùng nhau theo đuổi và đón nhận Chân lý mà Thiên Chúa đã ủy thác.

Đức Leo lập luận rằng giáo dục là công việc của một cộng đồng, bởi vì “những điều sâu sắc và quan trọng nhất chỉ có thể học được sau nhiều thời gian và công sức, thông qua việc thảo luận với người khác, cùng nhau ‘va chạm’ các ý tưởng và trải nghiệm tựa như đá lửa, cho đến khi tia lửa của sự thấu hiểu bừng sáng trong ta.” Quá trình theo đuổi tri thức mang tính cộng đồng và không vội vã này thực sự là phương thức cốt lõi của giáo dục; nó không thể bị ủy thác cho bên thứ ba hay tải về từ mạng internet.

Đức Leo nói tiếp: “Trường học không được kêu gọi chạy theo nhịp độ của thế giới kỹ thuật số, mà phải mang lại điều mà bản thân thế giới kỹ thuật số không thể cung cấp: đó là khoảng thời gian chung để học hỏi và xây dựng những mối quan hệ đáng tin cậy.” Bằng cách đặt nền tảng giáo dục trên mảnh đất màu mỡ của cộng đồng đích thực, chúng ta đẩy lùi sự cô lập và những biến tướng mà trí tuệ nhân tạo (AI) mang vào thế giới học thuật.

Tôi đã mở đầu bằng mô tả của C.S. Lewis về mô hình kỹ trị; giờ đây, tôi xin kết lại bằng cách mượn câu nói của J.R.R. Tolkien mà Đức Leo đã sử dụng trong Magnifica Humanitas.

Trong cuộc chiến chống lại mô hình kỹ trị, “không phải nhiệm vụ của chúng ta là chế ngự mọi con sóng của thế giới,” nhưng trong lĩnh vực giáo dục, chúng ta phải “làm tất cả những gì có thể để giúp ích cho thời đại mà mình đang sống.”

Việc giáo dục thế hệ trẻ đã được giao phó cho chúng ta, và chúng ta phải nhổ bỏ những điều xấu xa hiện hữu trong mô hình này để các thế hệ tương lai “có được mảnh đất trong lành để vun xới.” Chúng ta cần bảo vệ các em khỏi "sự lan tràn của truyền thông kỹ thuật số – thứ nuôi dưỡng văn hóa của sự tức thời và kích thích thái quá, dẫn đến mệt mỏi, chán chường và thái độ thờ ơ trước nỗ lực tìm kiếm chân lý" – đồng thời đưa các em hòa mình vào sự phong phú của thực tại và mang đến một nền giáo dục toàn diện trong một cộng đồng đích thực.

Liệu nền giáo dục mang tính nhân bản này có thể giải phóng các em khỏi "nhà tù" của kỷ nguyên kỹ trị hay không là điều chúng ta chưa thể biết chắc; tuy nhiên, với tư cách là những người được giao phó sứ mệnh giáo dục Công Giáo, ít nhất chúng ta hãy trao cho các em sự tự do để tiếp tục cuộc đấu tranh trong tương lai.