Khi được xem xét dưới ánh sáng của thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Đức Giáo Hoàng Leo XIV, trung tâm trí tuệ nhân tạo của Philippines đặt ra một sự lựa chọn giữa việc xây dựng “Tháp Babel” và xây dựng lại “Jerusalem”, giữa kỹ thuật làm mất đi tính nhân văn và kỹ thuật phục vụ phẩm giá con người.
Kevin Stephon R. Centeno và Josh Valentin, trong mục Global Catholic của hãng tin UCA News, ngày 20 tháng 10 năm 2026, nhận định: Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Leo XIV không những đề cập đến kỹ thuật mà con người đã phát triển – mà còn tìm cách thách thức tính nhân bản của những người tạo ra và sử dụng nó.
Ngay từ đầu, Magnifica Humanitas đã bày tỏ hy vọng “hợp tác để thúc đẩy sự phát triển toàn diện của mỗi con người” (MH 2) trong thời đại đa khủng hoảng. Giữa bối cảnh chiến tranh toàn cầu, nghèo đói và vi phạm nhân quyền, Đức Giáo Hoàng đã không ngừng kêu gọi tính nhân bản.
Thông điệp này củng cố lời kêu gọi mạnh mẽ đó. Việc tìm cách đề cao tính nhân bản tuyệt vời này – tiêu đề của thông điệp, được dịch trực tiếp từ tiếng La-tinh – chiếm vị trí trung tâm trong các trước tác gần đây của Đức Giáo Hoàng Leo XIV. Kỹ thuật, đặc biệt là Trí tuệ Nhân tạo (AI), phù hợp ở đâu trong mạng lưới rộng lớn hơn của các vấn đề xã hội làm mất đi tính nhân bản của con người?
Lời mở đầu của thông điệp (MH 15) nêu lên thách thức nền tảng cho công dân toàn cầu ngày nay: “Chúng ta phải yêu thương gìn giữ sự cao cả của nhân loại được ban tặng và được bày tỏ trọn vẹn trong Chúa Kitô, một vẻ huy hoàng mà không một cỗ máy nào có thể thay thế được.”
Đối với Đức Giáo Hoàng Leo, sứ mệnh là bảo vệ nhân tính được Đấng Tạo Hóa ban tặng, đảm bảo rằng kỹ thuật không cản trở việc nhận ra quyền của chúng ta đối với một lối sống phẩm giá hơn.
Dựa trên câu chuyện Kinh Thánh về Tháp Babel và những hậu quả thảm khốc của nó, Đức Giáo Hoàng đưa ra một giải pháp thay thế cho cám dỗ muốn đóng vai Chúa và thống trị tạo vật thông qua kỹ thuật: biểu tượng thiêng liêng của Jerusalem.
Trái ngược với những cách hiểu đơn giản về thông điệp, Đức Giáo Hoàng không hoàn toàn bác bỏ kỹ thuật, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo. Trên thực tế, Đức Giáo Hoàng đón nhận “sức mạnh chữa lành, kết nối, giáo dục và bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta” (MH 9) và thách thức mọi người xây dựng lại những bức tường của Jerusalem, sử dụng kỹ thuật để thúc đẩy sự chung sống hòa bình và huynh đệ. Điều này phù hợp với trí tưởng tượng về bí tích của Công Giáo, vốn tìm thấy Thiên Chúa đang hoạt động trong thực tại được tạo dựng, trong đó “chủ nghĩa nhân bản Kitô giáo không bác bỏ khoa học hay kỹ thuật, mà đón nhận chúng với lòng biết ơn và chủ nghĩa thực tiễn, và đặt chúng trong một sứ mệnh cao cả hơn” (MH 129).
Sự lựa chọn giữa việc xây dựng tháp Babel và xây dựng lại Jerusalem đã nắm bắt một cách khéo léo tình thế tiến thoái lưỡng nan gần đây trong tâm trí nhiều người. Giữa những tranh cãi xung quanh dự án, người Philippines đang đặt câu hỏi một cách chính đáng về sáng kiến Pax Silica, một nỗ lực quốc tế do Mỹ dẫn đầu nhằm đảm bảo chuỗi cung ứng và các kỹ thuật chiến lược bằng cách thiết lập một trung tâm sản xuất và đổi mới AI quy mô lớn tại khu vực Tarlac của thành phố New Clark, Philippines.
Liệu Pax Silica đang dẫn chúng ta đến việc “cùng nhau làm việc trong sự hiện diện của Chúa để xây dựng lại những bức tường chung sống huynh đệ” (MH 9), từ đó đảm bảo một cuộc sống tốt đẹp hơn cho người Philippines? Hay nó đang dẫn chúng ta đến việc tạo điều kiện cho “một thế lực tự xưng là thống trị thiên đường” (MH 9)?
Tháp Babel ở New Clark
Sự thất vọng của công chúng đối với tiềm năng phá hoại của trí tuệ nhân tạo và kỹ thuật bắt nguồn từ điều mà Đức Giáo Hoàng Leo XIV gọi là “hội chứng Babel”, theo ngài, đó là “sự sùng bái lợi nhuận hy sinh kẻ yếu, sự đồng nhất làm mất đi sự khác biệt, và sự giả vờ rằng một ngôn ngữ duy nhất – thậm chí là ngôn ngữ kỹ thuật số – có thể diễn dịch mọi thứ, kể cả mầu nhiệm con người, thành dữ liệu và hiệu suất” (MH10).
Kỹ thuật được giải phóng khỏi bàn tay con người có trách nhiệm về mặt đạo đức, về lâu dài, sẽ chống lại nhân loại, tạo ra nhiều nạn nhân hơn người hưởng lợi. Do đó, con người bị hy sinh trên bàn thờ của sự tiến bộ kinh tế và kỹ thuật.
Đáng lo ngại hơn là thiệt hại về mặt sinh thái do việc phát triển và duy trì trí tuệ nhân tạo gây ra, một mối lo ngại mà người Philippines dành cho Pax Silica và cũng là mối lo ngại mà Đức Giáo Hoàng chia sẻ về sự phát triển của trí tuệ nhân tạo:
“Các hệ thống trí tuệ nhân tạo hiện nay đòi hỏi lượng năng lượng và nước khổng lồ, làm tăng đáng kể lượng khí thải carbon dioxide và gây áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên. Khi độ phức tạp của chúng tăng lên, đặc biệt là trong trường hợp các mô hình ngôn ngữ lớn, nhu cầu về sức mạnh tính toán và dung lượng lưu trữ cũng tăng theo, đòi hỏi một mạng lưới rộng lớn các máy móc, cáp, trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng tiêu tốn nhiều năng lượng. Vì lý do này, điều cần thiết là phải phát triển các giải pháp kỹ thuật bền vững hơn…” giảm thiểu tác động đến môi trường và góp phần bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta” (MH 101).
Magnifica Humanitas dựa trên sự phê bình của Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô đối với “mô hình kỹ trị” – một hệ thống trong đó kỹ thuật trở thành chuẩn mực tối thượng, quyết định mọi khía cạnh và “biến tạo vật thành đối tượng để khai thác, còn con người chỉ như những bánh răng trong một cỗ máy luôn hướng tới hiệu năng ngày càng cao” (MH 92).
Đức Giáo Hoàng Lê-ô sau đó dẫn lời Đức Giáo Hoàng Phao-lô VI, đưa ra cảnh báo về kiểu phát triển coi thường nhân tính: “những tiến bộ khoa học phi thường nhất, những kỳ tích kỹ thuật đáng kinh ngạc nhất và sự tăng trưởng kinh tế vượt bậc nhất, nếu không đi đôi với sự tiến bộ đích thực về đạo đức và xã hội, thì về lâu dài sẽ quay lại chống lại chính con người” (MH 94).
Trong một cuộc họp báo gần đây, người bản địa Aeta và nông dân từ Capas, Tarlac đã bày tỏ lo ngại về sự thiếu minh bạch trong kế hoạch thiết lập sáng kiến Pax Silica – dự án dự kiến chiếm dụng khoảng 1,620 hécta đất tại các ngôi làng của họ.
Họ không phản đối sự phát triển. Tuy nhiên, họ nhận thấy “hội chứng Babel” đang len lỏi vào vùng đất của mình. Khi không có sự tham vấn cộng đồng, cũng chẳng có các đánh giá về tác động môi trường, người bản địa và nông dân lại một lần nữa bị gạt ra ngoài lề, trong khi ưu tiên hàng đầu vẫn là thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật.
Trong Magnifica Humanitas, Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đã cảnh báo về chính hiện tượng này: “Sự phát triển sẽ không thực sự mang tính nhân bản nếu nó làm tăng mức tiêu thụ cho một nhóm người trong khi lại đẩy chi phí và gánh nặng lên vai những người khác, hoặc biến cả một vùng lãnh thổ thành nơi phụ thuộc, ngăn cản họ phát huy trọn vẹn tiềm năng của chính họ” (MH 83).
Jerusalem vượt lên trên đế chế
Tuy nhiên, những tác động tiềm tàng đối với môi trường của Pax Silica có lẽ chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
Trong khi các số liệu, dữ liệu và kế hoạch cụ thể liên quan đến dự án đa phương này vẫn chưa được công bố – dù là về khâu hậu cần cho trung tâm kỹ thuật hay số lượng việc làm mà sáng kiến này sẽ tạo ra – thì có một điều chắc chắn: dự án này đóng vai trò trong cái gọi là cuộc chạy đua vũ trang về trí tuệ nhân tạo (AI).
Tuyên bố Pax Silica, với chữ ký của hơn ba mươi quốc gia thành viên trên toàn thế giới, hướng tới việc xây dựng “một hệ sinh thái chung, đáng tin cậy gồm các nhà phát triển và nhà cung cấp AI” nhằm giảm bớt “sự phụ thuộc quá mức” trong bối cảnh “cuộc cách mạng kỹ thuật AI” đang diễn ra. Dù không nêu đích danh, các chuyên gia cho rằng mục tiêu trọng tâm của "Pax Silica" chính là sự thống trị ngày càng lớn của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất trí tuệ nhân tạo (AI). Trong đó, Hoa Kỳ đóng vai trò là bên kết nối chính, dẫn đầu nỗ lực củng cố hợp tác kinh tế và ngoại giao giữa các quốc gia thành viên nhằm đối trọng với tầm ảnh hưởng của Trung Quốc trong cơ sở hạ tầng AI.
Mặc dù văn kiện Magnifica Humanitas kêu gọi sự phát triển toàn diện con người – một tiến trình đòi hỏi sự hợp tác kinh tế toàn cầu – nhưng các thỏa thuận công bằng là yếu tố then chốt để đảm bảo rằng sự phát triển đó thực sự phục vụ lợi ích chung.
Trong bối cảnh quan hệ địa chính trị giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc vốn đã căng thẳng từ lâu, nếu diễn biến theo chiều hướng tiêu cực, các hệ lụy ngoại giao từ "Pax Silica" có thể phản ánh đúng nỗi lo ngại của Đức Giáo Hoàng Leo XIV về các cuộc "chiến tranh bất đối xứng và hỗn hợp". Những cuộc chiến này không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn lan sang các mặt trận kinh tế, tài chính và không gian mạng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến những người nghèo khổ và bị gạt ra bên lề xã hội (MH 204).
Trong khi đó, các học giả và nhà hoạt động chỉ ra rằng "Pax Silica" không chỉ có nguy cơ biến Philippines thành một "chiến trường", mà còn tiếp nối tiền lệ trong chính sách đối ngoại của Philippines – vốn luôn phụ thuộc vào các siêu cường như Hoa Kỳ và Trung Quốc – một trạng thái chưa bao giờ mang lại lợi ích đáng kể nào cho đất nước chúng ta.
Các nhà vận động vì hòa bình cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc về việc Israel tham gia sáng kiến này, đặc biệt trong bối cảnh Israel sử dụng AI để thúc đẩy điều mà Liên Hợp Quốc đã tuyên bố là hành vi diệt chủng đối với người Palestine.
Cái tên "Pax Silica" gợi nhắc đến khái niệm "Pax Romana" (Hòa bình kiểu La Mã) thời Chúa Giêsu Kitô. Đế chế La Mã khi đó không mang lại hòa bình và trật tự, mà thực chất là sự áp bức và ách thống trị thực dân đối với vùng Palestine. Liệu chúng ta có thực sự tin rằng "Pax Silica" sẽ mang lại hòa bình và trật tự tốt đẹp hơn? Liệu nó có đem lại sự tiến bộ kinh tế thực sự cho Philippines?
Vì sự sinh tồn của tất cả chúng ta, cần phải lắng nghe lời kêu gọi mạnh mẽ của Đức Giáo Hoàng Leo về việc "giải giáp" AI. Điều này bao gồm việc "giải phóng AI khỏi tư duy cạnh tranh kiểu 'vũ trang'", "bác bỏ quan niệm cho rằng sức mạnh kỹ thuật mặc nhiên trao quyền cai trị", và "ngăn chặn việc AI thống trị nhân loại" (MH 110). Chúng ta cũng phải lắng nghe lời kêu gọi của Magnifica Humanitas về việc khước từ văn hóa chiến tranh và thúc đẩy hòa bình, thông qua việc ủng hộ một chính sách kinh tế đối ngoại độc lập với lợi ích của các đế quốc — chẳng hạn như Mỹ và Trung Quốc — đồng thời tăng cường hợp tác vì lợi ích của tất cả các quốc gia, đặc biệt là quốc gia của chúng ta.
Dưới thời Pax Romana (Hòa bình La Mã), đế chế La Mã đã tìm cách thiết lập hòa bình thông qua các cuộc chinh phạt và thống trị. Thiên Chúa đã bước vào lịch sử trong hình hài Chúa Giêsu tại chính vùng đất đó, trong sự mong manh của một trẻ sơ sinh, để mặc khải một con đường dẫn đến hòa bình hoàn toàn khác biệt.
Khi chúng ta bước vào một cuộc cách mạng kỹ nghệ mới thông qua trí tuệ nhân tạo (AI), Magnifica Humanitas nhắc nhở chúng ta rằng kỹ thuật có khả năng mang lại cả điều thiện lẫn điều ác, bởi vì “việc xây dựng tháp Babel hay tái thiết Jerusalem đều khởi đầu từ bên trong mỗi người chúng ta” (MH. 130). Ước mong sao chúng ta chọn cách sử dụng kỹ thuật — chẳng hạn như AI — để phục vụ cho sự hưng thịnh của nhân loại và toàn thể tạo vật.