Nhà thờ chính tòa Stepanakert ở Nagorno-Karabakh — còn được gọi là Artsakh — đã trở thành nạn nhân mới nhất trong cái mà các quan chức Giáo Hội Armenia mô tả là nỗ lực có hệ thống nhằm xóa bỏ sự hiện diện của người Armenia khỏi khu vực, sau cuộc tấn công của Azerbaijan năm 2023 khiến toàn bộ dân số — hơn 120.000 người Armenia — phải di dời.
Vấn đề này hiện đã bùng phát trên trường Âu Châu. Ngày 30 tháng 4, Nghị viện Âu Châu đã thông qua một nghị quyết kêu gọi rõ ràng việc truy cứu trách nhiệm đối với những người gây ra sự phá hủy di sản văn hóa và tôn giáo Armenia ở Nagorno-Karabakh và yêu cầu gây áp lực quốc tế mạnh mẽ hơn để UNESCO cử một phái đoàn đánh giá các địa điểm bị ảnh hưởng. Phản ứng tại thủ đô Baku của Azerbaijan rất nhanh chóng. Ngày 1 tháng 5, quốc hội Azerbaijan đã bỏ phiếu cắt đứt hoàn toàn quan hệ với Nghị viện Âu Châu, đồng thời đại sứ Liên minh Âu Châu tại Baku đã bị triệu tập và nhận được công hàm ngoại giao lên án nghị quyết này là xuyên tạc sự thật.
Lời cảnh báo đầu tiên được đưa ra bởi Tòa Giám Mục Etchmiadzin, trung tâm tinh thần của Giáo hội Tông đồ Armenia, vào ngày 23 tháng 4, khi họ cảnh báo rằng các địa điểm Kitô giáo Armenia đang bị tấn công một cách có hệ thống và gọi đó là “hành vi phá hoại do nhà nước bảo trợ”. Những nghi ngờ dựa trên hình ảnh vệ tinh sau đó đã được chính quyền Baku xác nhận.
Trong một thông cáo ngày 27 tháng 4, Hội đồng Hồi giáo Caucasus trực thuộc chính phủ Azerbaijan đã đề cập đến việc phá dỡ “hai tòa nhà” – mà không nêu tên – được hiểu rộng rãi là nhà thờ chính tòa và một công trình tôn giáo nhỏ hơn, nhà thờ Thánh Jacob. Hội đồng lập luận rằng hành động này “không thể bị xuyên tạc dưới bất kỳ hình thức nào như là sự phá hủy di sản tôn giáo hoặc văn hóa”, mô tả các công trình này là được xây dựng bất hợp pháp trong thời kỳ mà họ gọi là sự xâm lược của Armenia trên lãnh thổ Azerbaijan.
Đối với Artak Beglaryan, chủ tịch Liên minh Artsakh, người sinh ra ở Stepanakert, cựu bộ trưởng nhà nước và thanh tra viên của Cộng hòa Artsakh, sự tàn phá này không phải là một sự việc cá biệt. “Đây không phải là lần đầu tiên, và thật không may, nó cũng sẽ không phải là lần cuối cùng — trừ khi có đủ áp lực quốc tế,” ông nói với tờ Register vào đêm trước Hội nghị thượng đỉnh Cộng đồng Chính trị Âu Châu lần thứ 8 và Hội nghị thượng đỉnh Liên Hiệp Âu Châu-Armenia lần thứ nhất, cả hai đều được tổ chức tại Yerevan vào ngày 4-5 tháng 5.
Đây là một chính sách, chứ không phải là một ngoại lệ.
Hai nhà thờ bị phá hủy vào tháng Tư là những công trình tương đối mới, phản ánh sự phát triển hiện đại của Stepanakert, thủ đô của Artsakh, được thành lập và phần lớn xây dựng trong thời kỳ Xô Viết.
Nhà thờ Thánh Jacob được xây dựng vào năm 2005, trong khi Nhà thờ Đức Mẹ Đồng Trinh - hoàn thành năm 2019 - nhanh chóng trở thành nơi thờ tự lớn nhất trong khu vực, đóng vai trò như “nhà thờ mẹ” của Artsakh. “Đó là nhà thờ trung tâm,” Beglaryan giải thích, nhấn mạnh tầm quan trọng mang tính biểu tượng của nó đối với người dân địa phương.
Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Đồng Trinh ở Stepanakert và Nhà thờ Thánh Jacob
Ảnh trên, từ trái sang phải: Nhà thờ Đức Mẹ Đồng Trinh ở Stepanakert và Nhà thờ Thánh Jacob, bị phá hủy vào tháng 4 năm 2026. 'Con gái thứ hai của tôi được rửa tội tại nhà thờ chính tòa Stepanakert vào năm 2022. Con gái đầu lòng của tôi được rửa tội tại nhà thờ Thánh Gioan Tẩy giả 'Kanach Zham' ở Shushi vào năm 2018, nơi vợ chồng tôi kết hôn vào năm 2017. Nhà thờ đó cũng bị phá hủy hoàn toàn vào năm 2024. Vì vậy, việc cả hai nhà thờ bị phá hủy là một cú sốc rất lớn đối với gia đình tôi,' Artak Beglaryan nói với tờ Register. (Ảnh: Edgar Kamalyan)
Ông khẳng định sự phá hoại này phù hợp với một xu hướng rộng lớn hơn. “Họ không chỉ phá hủy những nhà thờ mới xây,” Beglaryan nói. “Họ cũng đang phá hủy những nhà thờ thời trung cổ và trong những trường hợp khác, họ còn làm hư hại hoặc thay đổi danh tính của chúng — phân loại lại chúng là nhà thờ 'Albania vùng Kavkaz' — ngay cả khi những dòng chữ khắc bằng tiếng Armenia từ thời Trung cổ vẫn còn hiện hữu.”
Các nhóm giám sát độc lập như Caucasus Heritage Watch và Monument Watch ước tính rằng từ 100 đến 150 địa điểm Kitô giáo Armenia đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng kể từ cuộc chiến năm 2020, và phạm vi có thể còn rộng hơn nữa sau cuộc tấn công năm 2023. Nghiên cứu riêng biệt, bao gồm cả công trình của Simon Maghakyan, đã ghi nhận sự tàn phá gần như hoàn toàn di sản Kitô giáo Armenia ở Nakhchivan, với ước tính của Caucasus Heritage Watch rằng có tới 98% di tích đã bị xóa sổ trong khoảng thời gian từ những năm 1990 đến năm 2010.
Một cuộc tranh luận pháp lý gây tranh cãi
Chính quyền Azerbaijan đã biện minh cho việc phá dỡ là hợp pháp, lập luận rằng các nhà thờ được xây dựng “bất hợp pháp” trong thời kỳ mà họ mô tả là “sự xâm lược” của Armenia đối với lãnh thổ Azerbaijan - một tuyên bố bắt nguồn từ cuộc tranh chấp kéo dài hàng thập niên về Nagorno-Karabakh, một vùng đất có dân cư chủ yếu là người Armenia sinh sống, được giao cho Azerbaijan trong thời Liên Xô.
Hội đồng Hồi giáo Caucasus cũng lập luận rằng những cư dân Azerbaijan trở về đã kêu gọi dỡ bỏ những công trình không tồn tại trước khi xung đột xảy ra.
Các đại diện của Armenia kịch liệt phản đối những tuyên bố này. Ông Beglaryan nói, đề cập đến các phán quyết được đưa ra vào năm 2021 và 2023: “Tòa án Công lý Quốc tế của Liên Hiệp Quốc đã ra lệnh rõ ràng cho Azerbaijan bảo vệ di sản văn hóa và tài sản tư nhân của người dân Nagorno-Karabakh. Những nghĩa vụ này áp dụng bất kể tình trạng chính trị của lãnh thổ đó.”
Bức tường im lặng — và cái giá phải trả khi phá vỡ nó
Cho đến khi có nghị quyết của Liên Hiệp Âu Châu, phản ứng quốc tế vẫn còn hạn chế. Để giải thích sự im lặng này, các nhà quan sát chỉ ra vai trò của Azerbaijan với tư cách là nhà cung cấp năng lượng chính cho Âu Châu là một yếu tố then chốt, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh Nga-Ukraine.
“Azerbaijan cung cấp khí đốt và dầu mỏ cho nhiều nước Âu Châu, và điều đó phần nào giải thích sự im lặng của hầu hết các nhà lãnh đạo Âu Châu”, ông Beglaryan nói. Ông cũng cho rằng Azerbaijan đã tạo dựng được ảnh hưởng trong nhiều tổ chức quốc tế, điều này càng làm phức tạp thêm nỗ lực huy động một phản ứng phối hợp.
Thế giới Kitô giáo đã phản ứng chậm chạp một cách đáng chú ý. Đặc biệt, Vatican đã phải đối mặt với những lời chỉ trích vì sự thiếu phản hồi của mình, với những người chỉ trích cho rằng việc Azerbaijan tài trợ cho các dự án trùng tu do Vatican dẫn đầu tại các địa điểm Công Giáo ở Rôma là một lời giải thích khả dĩ — làm dấy lên những cáo buộc về “ngoại giao xa hoa” của một quốc gia đã trở nên giàu có hơn đáng kể trong những thập niên gần đây nhờ khai thác nguồn tài nguyên năng lượng khổng lồ của mình.
Mức độ gay gắt trong phản ứng của Baku đối với nghị quyết của Nghị viện Âu Châu đã cho thấy lý do tại sao sự im lặng đó lại khó phá vỡ đến vậy. Trách nhiệm giải trình luôn đi kèm với cái giá phải trả về mặt ngoại giao, và hầu hết các chính phủ phương Tây cho đến nay vẫn chưa sẵn lòng trả giá đó.
Lập trường của chính phủ Armenia hầu như không giúp ích gì. Thủ tướng Nikol Pashinyan mới đây đã mô tả vấn đề này là “con dao hai lưỡi”, kêu gọi thận trọng.
Lập trường này phù hợp với chính sách hòa giải rộng hơn của ông với Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan, điều đã khiến ông gạt bỏ những vấn đề lịch sử vô cùng nhạy cảm như việc công nhận nạn diệt chủng Armenia. “Tôi e rằng một số tuyên bố của họ có thể càng khuyến khích Azerbaijan trong các hành động của họ”, ông Beglaryan than thở.
Lời kêu gọi hành động
Việc chính phủ Armenia không sẵn lòng ủng hộ chính nghĩa này trên trường quốc tế đã khiến những người Armenia di tản và các nhóm xã hội dân sự tìm kiếm những con đường riêng để gây áp lực. Và các hội nghị thượng đỉnh Âu Châu sắp tới tại Yerevan mang đến một cơ hội hiếm hoi.
Liên minh Artsakh hoan nghênh nghị quyết của Nghị viện Âu Châu với thái độ lạc quan thận trọng nhưng thẳng thắn. Trong khi ca ngợi “lập trường nhất quán và có nguyên tắc” của nghị viện, họ lưu ý rằng các nghị quyết như vậy “đóng vai trò là chuẩn mực rõ ràng cho các nhánh hành pháp của Liên Hiệp Âu Châu và các quốc gia thành viên” — những cơ quan mà họ cảnh báo, “thường xuyên phớt lờ quyền của người dân Artsakh do cách hiểu hẹp hòi về lợi ích địa chính trị của riêng họ”.
“Khi các nhà lãnh đạo Âu Châu tập trung tại Yerevan, họ phải quyết định xem nên ưu tiên lợi ích năng lượng hẹp hòi hay duy trì khuôn khổ dựa trên các giá trị do chính nghị viện của họ đặt ra”, ông Beglaryan nói.
Tổ chức Đoàn kết Kitô giáo Quốc tế đã kêu gọi Tổng thống Thụy Sĩ Guy Parmelin sử dụng hội nghị thượng đỉnh này để khởi xướng một diễn đàn hòa bình quốc tế nhằm giải quyết quyền hồi hương của người Armenia bị di dời theo các bảo đảm quốc tế.
Với hơn 6.000 di tích văn hóa ở Artsakh — bao gồm khoảng 400 nhà thờ, một số có niên đại từ thế kỷ thứ ba và thứ tư — Beglaryan cảnh báo rằng, rủi ro không thể cao hơn. “Chúng tôi là tuyến đầu của nền văn minh Kitô giáo trong khu vực này; thế giới không thể im lặng thêm nữa.”
Source:National Catholic Register