Đức Giáo Hoàng Leo XIV kêu gọi đối thoại chân thành như một kỷ luật tâm linh của việc lắng nghe và tìm tòi để xây dựng hòa bình, thúc đẩy sự hiệp nhất giữa các tôn giáo và hướng dẫn việc đổi mới Giáo hội mà không cần sự đồng nhất ép buộc.

Daniel Welch, trong mục Global Catholic của hãng tin UCA News, ngày 21 tháng 10 năm 2026, nhận định: Vang vọng lại Gaudium et Spes, Hiến chế Mục vụ của Công đồng Vatican II về Giáo hội trong Thế giới Hiện đại, Đức Giáo Hoàng Leo đã liên tục ủng hộ đối thoại như một phương tiện thiết yếu để Giáo hội tương tác với nhân loại trong nhiều bối cảnh và hoàn cảnh khác nhau.

Vào tháng 10 năm 2025, nhân kỷ niệm 60 năm Tuyên bố Nostra Aetate của Công đồng Vatican II, Đức Giáo Hoàng đã tái khẳng định những khả năng phong phú nảy sinh từ cuộc đối thoại tôn trọng và kính cẩn giữa các tôn giáo và các giáo phái Kitô giáo khác nhau.

Đức Giáo Hoàng cầu xin để chúng ta có thể học cách “nhận ra nhau là anh chị em, được mời gọi sống, cầu nguyện, làm việc và ước mơ cùng nhau”. Ngài cũng cầu khẩn Chúa Thánh Thần để chúng ta có thể “nhận ra những gì kết nối chúng ta” và “hợp tác mà không phá hoại”. Ngài nhận thấy rằng các truyền thống tôn giáo khác nhau được mời gọi trở thành “men của sự hiệp nhất trong một thế giới bị chia rẽ”. Tuy nhiên, ngài cũng thừa nhận rằng điều ngược lại thường xảy ra: thay vì đoàn kết mọi người, tôn giáo lại trở thành “nguyên nhân gây ra xung đột”.

Ngài cũng khuyên nhủ các tín hữu: “Mong rằng các tôn giáo không được sử dụng như vũ khí hay bức tường, mà là những cây cầu và lời tiên tri”. Ngài chỉ ra “những ví dụ cụ thể về hòa bình, công lý và tình huynh đệ” đã hiện hữu giữa những người thuộc các tín ngưỡng khác nhau.

Dựa trên giáo huấn này, người Công Giáo và các Kitô hữu có đức tin vững vàng nên tìm hiểu sâu hơn về bản chất của đối thoại, nhận ra sự khác biệt giữa đối thoại chân chính và các hình thức diễn ngôn mà chúng ta thường tham gia, và suy nghĩ về những thực hành làm cho đối thoại trở nên hữu hiệu.

William Isaacs, trong cuốn sách Đối thoại: Nghệ thuật cùng nhau tư duy (1999), đã đưa ra những hiểu biết hữu ích. Ông mô tả đối thoại như một cuộc trò chuyện có “trọng tâm, nhưng không có phe phái”. Trọng tâm là sự tập trung chung được ưu tiên hơn so với thái độ, lập trường và quan điểm khác nhau của những người tham gia. Việc xác định và làm rõ trọng tâm đó càng đầy đủ càng tốt là điều kiện tiên quyết thiết yếu cho một cuộc đối thoại chân chính.

Isaacs phân biệt đối thoại với thảo luận hoặc tranh luận thông thường. Trong một cuộc thảo luận, mọi người trình bày, bảo vệ và so sánh các lập trường của mình. Họ hoạt động từ “phe” riêng của mình. Ngược lại, trong một cuộc đối thoại chân chính, những người tham gia tạm gác lại phán xét và có thái độ tò mò và tìm tòi chân thành. Sự phân biệt này rất quan trọng: thật khó để bảo vệ lập trường của riêng mình trong khi vẫn thực sự cởi mở để học hỏi những gì người khác muốn dạy chúng ta.

Ví dụ về những cuộc gặp gỡ và đối thoại trong Kinh Thánh

Kinh Thánh đưa ra những ví dụ về những cuộc gặp gỡ mà trong đó sự tìm tòi dẫn đến sự hiểu biết sâu sắc hơn, cái nhìn thấu đáo và sự hòa giải.

Gia-cóp và Ê-sau gặp lại nhau sau nhiều năm xa cách do sự lừa dối của Gia-cóp và việc ông chiếm đoạt lời chúc phúc của I-sa-ác (Sáng thế 33). Cuộc gặp gỡ của họ lên đến tuyệt đỉnh bằng sự hòa giải.

Các môn đệ của Gio-an Báp-tít hỏi Chúa Giê-su rằng liệu Người có phải là Đấng sẽ đến không (Mát-thêu 11). Chúa Giê-su đáp lại bằng cách chỉ ra những dấu hiệu thừa tác vụ của Người: người mù được thấy, người què đi được, và người nghèo được nghe tin mừng.

Ni-cô-đê-mô đến gặp Chúa Giê-su vào ban đêm, tìm cách hiểu Chúa Giê-su là ai và lời dạy của Người có ý nghĩa gì (Ga 3). Cuộc trò chuyện của họ bao gồm lời tuyên bố của Chúa Giê-su về tình yêu của Thiên Chúa dành cho thế gian và món quà sự sống đời đời.

Sự cởi mở ngày càng tăng của Ni-cô-đê-mô trở nên rõ ràng hơn ở phần sau của Tin Mừng, khi ông thách thức sự lên án của người Pha-ri-siêu đối với Chúa Giê-su (Ga 7:50-52) và giúp chuẩn bị thi thể Chúa Giê-su để chôn cất sau khi bị đóng đinh (Ga 19:39-40).

Những cuộc gặp gỡ này nhắc nhở chúng ta rằng sự tìm tòi chân thành có thể đánh dấu sự khởi đầu của một hành trình hướng tới sự hiểu biết sâu sắc hơn, những quan điểm thay đổi và những khả năng mới cho các mối quan hệ.

Trong đối thoại, người tham gia đặt câu hỏi, tìm kiếm lời giải thích và làm rõ, và lắng nghe để hiểu. Thực hành này dựa trên sự thừa nhận rằng người khác có những kinh nghiệm và hiểu biết chính đáng, ngay cả khi chúng khác với của chúng ta.

Quan trọng hơn, người tham gia cũng phải nhận ra những thành kiến, giả định và lịch sử bản thân mà họ mang đến cuộc trò chuyện—và phải đủ nhận thức về chúng để gạt bỏ chúng sang một bên.

Đối thoại nghe có vẻ đơn giản, nhưng nó không dễ dàng. Việc tạm dừng phán xét và thừa nhận những giới hạn của kinh nghiệm và quá trình suy nghĩ của chúng ta đi ngược lại với khuynh hướng tự nhiên của chúng ta.

Đối thoại là một tập hợp các kỹ năng quan hệ đòi hỏi sự thực hành và kỷ luật. Nó chuyển sự chú ý của chúng ta từ việc đặt quan điểm và mong muốn cá nhân lên hàng đầu sang những gì chúng ta cần và cùng nhau tìm kiếm. Từ góc độ đức tin, đối thoại có thể được hiểu rõ nhất như một kỷ luật thiêng liêng, được duy trì và tiếp thêm năng lượng nhờ ân sủng.

Có lẽ kỹ năng quan trọng nhất trong đối thoại chính là lắng nghe: không chỉ lắng nghe nội dung quan điểm của người khác, mà còn lắng nghe bối cảnh hình thành nên quan điểm đó cũng như ý nghĩa mà nó mang lại đối với ccon người ấy.

Một dấu hiệu của cuộc đối thoại lành mạnh là sự xuất hiện của những khoảng lặng đầy ý nghĩa; trong những khoảnh khắc này, các bên tham gia có thể chiêm niệm quan điểm của người đối diện và cân nhắc một cách tôn trọng những khía cạnh quan trọng trong điều vừa được chia sẻ. Một dấu hiệu khác là việc sử dụng các câu hỏi mở – những câu hỏi khơi gợi sự thấu hiểu và hiểu biết sâu sắc hơn, thay vì chỉ nhằm củng cố một lập trường đã định sẵn.

Tham gia đối thoại không có nghĩa là từ bỏ niềm tin của bản thân về chân lý. Thay vào đó, điều này đòi hỏi sự sẵn lòng lắng nghe, học hỏi và làm sâu sắc thêm hiểu biết của chính mình thông qua việc tương tác với người khác. Khi các bên tham gia dần thấu hiểu hơn về quan điểm và mối quan tâm của nhau, họ sẽ có khả năng tìm ra những giải pháp cùng có lợi cho các vấn đề phức tạp, đồng thời khám phá những cách tiếp cận sáng tạo hơn cho các cuộc trò chuyện và mối quan hệ trong tương lai.

Trong các cuộc gặp gỡ giữa các tôn giáo hoặc các hệ phái Kitô giáo, cách hiểu về đối thoại này thách thức một quan niệm phổ biến nhưng sai lệch về việc trở lại đạo: đó là ý tưởng cho rằng một người “trở lại đạo” bằng cách từ bỏ đức tin hay thực hành tôn giáo cũ, gia nhập “phe” của chúng ta, rồi chấp nhận các niềm tin và nghi thức của chúng ta.

Một sự thay đổi như vậy có thể nảy sinh từ các cuộc gặp gỡ liên tôn giáo hoặc liên hệ phái, nhưng đó không phải là mục đích cốt lõi của một cuộc đối thoại dựa trên sự thấu hiểu lẫn nhau. Mục tiêu chính không phải là buộc người khác phải tuân theo mình, mà là tiếp cận họ bằng sự chân thành, khiêm nhường và tinh thần sẵn sàng học hỏi.

Cách hiểu này giúp lý giải vì sao Đức Giáo Hoàng Lêô lại nhấn mạnh vào đối thoại như một phương thức thúc đẩy sự hiệp nhất giữa các tôn giáo và các hệ phái Kitô giáo. Trong bối cảnh này, sự hiệp nhất bao hàm thái độ tôn trọng sâu sắc đối với cách mà những người thuộc các truyền thống khác nhau cảm nhận và thấu hiểu Thiên Chúa giữa vẻ đẹp đa dạng của tạo hóa. Điều này cũng làm phong phú thêm khả năng chung sống và cùng nhau nỗ lực để thúc đẩy thực tại về Vương quốc của Thiên Chúa.

Rất dễ để nhầm lẫn giữa “sự hiệp nhất” và “sự đồng nhất” – tức là khăng khăng đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt về niềm tin, cơ cấu giáo hội hay các thực hành đạo đức cụ thể. Tuy nhiên, sự hiệp nhất đích thực không nhất thiết phải xóa bỏ những khác biệt có ý nghĩa. Ngược lại, nó hướng tới một sự hiệp thông sâu sắc hơn, nơi tôn trọng lẫn nhau, chia sẻ trách nhiệm và hợp tác cùng nhau vì lợi ích chung được đề cao. Đức Giáo Hoàng Lêô không giới hạn lời kêu gọi đối thoại của ngài trong phạm vi liên tôn giáo hay giữa các hệ phái Kitô giáo. Ngài còn thúc đẩy đối thoại như một yếu tố thiết yếu để giải quyết các xung đột chính trị và chiến tranh – những điều vẫn đang tiếp tục tàn phá các cộng đồng trên khắp thế giới.

Khi phát biểu tại Hội nghị Rimini năm 2026, Đức Giáo Hoàng Lêô đã thúc giục người Công Giáo hãy đáp lại một thế giới đầy rẫy chiến tranh, chia rẽ và bất bình đẳng bằng sự đối thoại, tình bạn và tinh thần gặp gỡ. Ngài nhấn mạnh rằng hòa bình được xây dựng bởi những con người “yêu thích việc gặp gỡ và không ngại tương tác với nhau”, đồng thời khẳng định rằng phẩm giá con người phải được đặt lên trên mọi chia rẽ về chính trị, xã hội hay tư tưởng.

Nền tảng cho một nền hòa bình bền vững tại Trung Đông, Ukraine và những nơi khác chỉ có thể được thiết lập vững chắc thông qua sự tương tác nghiêm túc, tôn trọng và kiên nhẫn. Một nền hòa bình lâu dài – khác biệt hoàn toàn với một lệnh ngừng bắn tạm thời – có lẽ vẫn còn là điều xa vời.

Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi một phương thức thực hành đầy ân sủng, vốn là bản chất của sự đối thoại chân thành: cam kết xác định những nhu cầu chung của con người và theo đuổi các kết quả thúc đẩy sự hòa giải cũng như tôn trọng phẩm giá của mỗi cá nhân.

Đối thoại dựa trên đức tin cũng đóng vai trò thiết yếu đối với vô số vấn đề và trao đổi đang diễn ra trong lòng Giáo hội hoàn vũ, vốn bao gồm nhiều nền văn hóa và hoàn cảnh khác nhau. Những vấn đề này bao gồm tự do tôn giáo tại những nơi mà các cộng đồng Kitô hữu thiểu số phải đối mặt với sự ngược đãi, vai trò của phụ nữ trong Giáo hội, quá trình thế tục hóa, bất bình đẳng xã hội, và công cuộc đổi mới đời sống giáo xứ.

Một Giáo hội biết lắng nghe sâu sắc có thể trở thành nhịp cầu kết nối mà không hề đánh mất căn tính của chính mình. Giáo hội có thể rao giảng về Chúa Kitô trong khi vẫn học hỏi từ những người xung quanh; bảo vệ những người dễ bị tổn thương trong khi hợp tác với những người có niềm tin khác biệt; và trung thành với truyền thống của mình trong khi vẫn để những trải nghiệm của cuộc sống đương thời làm sâu sắc thêm sự hiểu biết – tất cả đều dưới sự dẫn dắt của Chúa Thánh Thần.

Do đó, đối thoại không chỉ đơn thuần là một kỹ thuật ngoại giao hay một phương cách để tránh né xung đột. Khi được thấu hiểu và thực hành đúng đắn, đối thoại chính là biểu hiện của đức tin Kitô giáo, là một kỷ luật của sự khiêm nhường, và là con đường dẫn đến sự hiệp nhất mà Chúa Kitô mời gọi chúng ta hướng tới.

Bằng cách học cách lắng nghe, đặt câu hỏi và cùng nhau tìm kiếm những điều phục vụ cho phẩm giá của tất cả mọi người, Giáo hội có thể làm chứng cho một sự hiệp nhất không đòi hỏi sự đồng nhất, và một nền hòa bình vượt xa khái niệm “không có xung đột” để tiến tới sự hòa giải giữa các cá nhân và cộng đồng.